KOMERSIANTE BABAIN VS. KOMERSIANTE MATENEK

Osan mean ne’e be subar so bele hasai,

wainhira ema hakas-an buka no ke’e - sai nia.  

            Ba ema Xina, komérsiu hotu bele halo osan wainhira hala’o ho maneira ne’e be los no solenidadi tebes. Keta hakfodak se ema fa’an deit bee minerál no fa’an aifuan deit mos bele halo uma boot no sosa kareta luxu. Nune’e mos ho ema ne’e be fa’an jornál uzadu,
haré nudar servisu foer, maibé nia rendimentu boot liu sira ne’e be simu saláriu. Ema Xina matenek halo komérsiu lahalimar. Iha ne’ebé mak sira hela, sira bele fa’an sa deit. Ema Xina bele modifika fatuk sai sasan ne’e be folin boot. Minerasaun ne’e be abandonadu bele sai fatin rekreiu ne’e be famozu. Se sira nudar peskador, sira sei sai peskador ne’e be susesu no bele sosa ró-ahi mesak.  

            Ema Xina iha matenek atu transforma objetu ida sai komérsiu ne’e be progresu tebes. Sira animadu tebetebes hodi loke oportunidadi foun no prontu sai bá rai liur no fatin ne’ebé sei foun ba sira. Karik ema barak la fiar katak ema Xina barak loke komérsiu ritail iha Nova Guine. Nasaun ne’e la’os deit nudar fatin foun ba sira, maibé mos atrazadu iha parte dezenvolvimentu no kresimentu ekonómiku. Komersiante sira ne’e be hanoin kloot sei la barani atu halo investimentu iha ne’ebá, sa tan atu halo komérsiu iha nasaun ne’e be nia povu sei moris iha kondisaun primitivu. Ema Xina iha vizaun ne’e be oin seluk kona-ba Nova Guine. Tuir sira haré, nasaun ne’e nudar merkadu ne’e be iha poténsia boot, maibé ema seidauk book. Oportunidadi ne’e labele hosik liu tanba kondisaun ne’e fó biban boot ba ema Xina atu harí aliserse komérsiu ne’e be seidauk iha kompetisaun.

            Dominasaun ema Xina iha área ekonómika akontese iha fatin barak. Karik lori ema Xina ba soe hela iha Kontinente Áfrika ka Dezertu Sahara, sira bele moris iha ne’ebá. Karik loke komérsiu, sira mos sei susesu iha área ne’ebé sira servisu bá. Komersiante mak negósiu-nain ne’e be los. Negósiu-nain no komersiante ne’e be los, nunka ko’alia kona-ba fatin hanesan razaun atu la loke komérsiu. Ba ho kapitál no matenek, sira bele halo kontratu iha komunidadi ida nia leet ne’e be nia maneira moris la hanesan ho sira. Matenek halo komérsiu iha nia relasaun metin ho matenek no kbiit atu kumpriende merkadu nia hakarak. Ema Xina iha matenek ne’e, tanba ne’e sira iha kbiit atu hakonu kliente nia hakarak.

            Ema Xina kompara komérsiu hanesan minerasaun osan mean nian ne’e be luan tebetebes. Osan mean ne’e be subar so bele hasai, wainhira ema ne’e hakas-an buka no ke’e-sai nia. Karik haré no la halo buat ida, fatin minerasaun ne’e riku oinsá ba mos sei laiha signifikadu. Komersiante tenki ke’e no buka bebeik. Komersiante barak failla tanba sira pára, afinál osan mean ne’e be sira buka la rai dook hosi sira oin. Analojia ne’e kontein lisaun barak. Buat ne’e hatudu oinsá komersiante los ida tenki iha hakarak ne’e be forte atu halo susesu sa mak nia halo daudaun.

            Komersiante labele soe servisu iha dalan klaran, no manas iha inísiu deit. Sira ne’e be iha hahalok rua ne’e labele sai komersiante. No la soi atu temi nudar komersiante ka negósiu-nain. Oinsá sira bele matenek halo komérsiu se pára iha dalan klaran no la sériu atu halo buat ida. Matenek la mai derepenti iha loron badak. Matenek nudar misturasaun  hosi susesu no frakasu ne’e be ema hasoru. Komersiante ne’ebé nunka liu hosi
momentu sira ne’e be defisil iha komérsiu, sei nunka aprende buat ida mos kona-ba komérsiu. Iha área komérsiu la koñese  sentimentu moras. Buat ne’e be sei iha mak ne’e karik monu tenki hader fali no labele ta’uk ho esperiénsia ne’e be moruk. Komersiante tenki la’o nafatin maski iha dalan oin nakonu ho minas no aitarak.

            Komersiante ho mentál hanesan ne’e iha biban atu sai susesu. Ba sira, laiha liafuan lakon, maibé seidauk susesu deit. Lakon tenki simu nudar esperiénsia no lisaun atu iha loron oin tenki halo diak no metin liu tan  nia komérsiu. Komersiante ne’e be matenek la ta’uk atu lakon buat hotu-hotu tanba nia fiar nia sei bele dezenvolve fali nia komérsiu ne’e be monu. Liafuan ta’uk, laran-rua, no dezapontadu la hetan iha sira nia disionáriu moris nian. Buat sira hanesan ne’e konsidera nudar pimenta moris nian ne’e be la presiza fó atensaun ho sériu. Sarak fó biban ba sira atu halo komérsiu, ema Xina dala ruma la hanoin naruk kona-ba kapitál no matenek. Ema Xina la gosta buka razaun oi-oin. Sira hakas-an halakon tiha razaun sa deit no hadook-an hosi opiniaun hotu ne’e be la ajuda sira.

            Ema Xina laiha tempu atu hanoin razaun. Tempu mak osan. Tanba ne’e, komersiante tenki isin kmaan no lais. Sira labele la’o ho loko-an no neneik iha momentu hala’o atividadi komérsiu nian. Buat hotu-hotu tenki halo ho lalais. Komérsiu hanesan iha fatin funu nian ne’e be la fó tempu ba komersiante atu hanoin kleur demais. Dezisaun tenki halo lalais tanba oportunidadi la’os atu mai bebeik. Oportunidadi hotu nudar buat importanti. Laiha ida mos mak bele hosik liu leet nune’e deit. Foti oportunidadi, signifika komersiante foti risku ne’e be boot. Komersiante los ne’e be matenek gosta risku ho dezafiu. Enkuantu iha risku boot, iha oportunidadi barak liu tan. Risku bele halo komersiante ida sai forte liu tan.

            Laiha medida absolutu ida atu dehan hodi prova katak ema ida matenek halo komérsiu. Komersiante ida matenek ka lae so bele hatene wainhira nia bele hakat liu obstákulu hotu ne’e be nia hasoru iha komérsiu ne’e be ho risku boot. Buat ne’e mak halo komersiante Xinéz la hanesan ho grupu komersiante sira seluk. Ema Xina gosta buat ne’e be oin seluk no iha dezafiu. Ba sira, kompetisaun iha komérsiu nudar maneira ida atu hasa’e sira nia matenek, la’os atu hamate sira nia luta no ispíritu komérsiu nian. Komersiante la presiza matenek ne’e be aas atu hala’o nia komérsiu. Maibé, sira presiza iha matenek atu rezolve problema no foti risku ho dezisaun ne’e be sei defini monu hader nia komérsiu ne’e. Hahalok ne’e mak loloos haketak entre komersiante ne’e be baibain no komersiante ne’e be matenek no iha esperiénsia.

            Rezumu ikus, negósiu-nain no komersiante ne’e be los la haré fatin nudar razaun atu la halo komérsiu. Wainhira hala’o komérsiu laiha lamentasaun kona-ba “moras”. Buat ne’e be tenki iha mak ne’e hader fali hosi
monu no labele ta’uk ba esperiénsia ne’e be moruk. Ema Xina la gosta buka razaun oi-oin. Sira esforsu halakon razaun sa deit no hadook-an hosi opiniaun hotu ne’e be la ajuda sira atu promove-an no nia negósiu.