Prezidente Repúblika Deklara “Funu”

Imajen Ilustrasaun

Iha Kuarta Feira, Loron 8 fulan Abril 2020, Prezidente Repúblika, Franciso Guterres Lu’Olo, hato’o mensajen importanti ba povu tomak relasiona ho situasaun atuál ne’ebé povu presiza fó konsiderasaun, nune’e kolaborasaun entre povu ho Estadu no Governu bele alkansa ho di’ak ba nasaun no povu nia vida. Kona-ba ne’e, ami toma notas nesesáriu balu hodi fahe ba maluk sira tuir ami nia “ponto de vista”. 

Primeiru, Señor Prezidente Repúblika toka uluk kona-ba situasaun emerjénsia ne’ebé Estadu no Governu servisu maka’as hela atu responde, mak: Funu hasoru ameasa COVID-19. Relasiona ho ameasa konkretu hosi virus ne’e, Governu limite kedas povu nia movimentu ho objetivu atu salva-guarda kada pesoa ho kada família timorense nia moris atu la hada’et virus ne’e ba maluk seluk.

Apelu Prezidente Repúblika ho virus refere, nu’udar atensaun espesiál hosi aman nasaun nian ba oan sira, povu timorense, nia salvasaun perante atake hosi virus perigozu ne’e. Tanba ne’e povu presiza konsidera apelu ne’e, atu la halo movimentu ne’ebé la importanti, hodi evita risku no konsekuénsia inezatidaun. Tanba hasoru situasaun emerjénsia ne’e, nu’udar ita tomak nia responsabilidadi. Nune’e ita la du’un no soe ba Prezidente ka Primeiru Ministru ho ninia governantes sira.

Rua, Prezidente Repúblika mensiona mós buat fundamentál ne’ebé oras ne’e sai hanesan umanidadi tomak ninia kultura, mak: Ispíritu Demokrátiku. Ipíritu ukun ne’e, fó liberadadi ba kada pesoa atu espresa nia-an ho matenek, iha étika, sivilizadu nu’udar umanu no povu ne’ebé iha lisan no kultura. Tanba ne’e, espresa liberdadi la signifika ita sama no soe tiha buat folin boot sira ne’ebé nu’udar sasukat ba ita ema nu’udar ema, ne’ebé la’os animal salvajens ne’ebé la’o no moris tuir ninia instintu natureza estagnadu, katak laiha kresimentu eh mundansa intelektuál.

Iha mundu demokrátiku ita iha liberdadi, kuaze total. Katak kada ema, lei fó dalan atu espresa ninia-an no nia hanoin perante forsa ne’ebé minimiza nia direitu ho asaun forsadu injustisa ne’ebé kontra ka sama povu nia direitu fundamentál nu’udar ema no sidadania iha país demokrátiku. Maibé, espresaun ne’e la’os “expressão irregulado”, livre laiha ukun; espresaun demokrátika katak ema hotu-hotu bele no livre koalia, maibé koalia no halo asaun ne’ebé “regulado”.

Tuir sá no iha ne’ebé? Tuir Igreja hanorin no deskreve ona iha Maromak Nia Ukun-fuan Sanolu; tuir étika ne’ebé kada relijiaun no lisan bei-ala sira hanorin no hosik hela mai ita nu’udar eransa iha ida-idak ninia uma lisan; tuir mai ema matenek nain sira, iha mundu modernu, kompila lei naturál sira ne’e sai lei sívil ida ne’ebé vigora ba ema hotu-hotu hanesan deskreve ona iha ita nia lei inan: KONSTITUISAUN. Tanba ne’e, nu’udar sidadaun bele no livre atu koalia no halo sá de’it, maibé la’o ka regula eh tuir lei ne’ebé funsiona. Katak sá mak ita bele koalia no labele halo no koalia. Relasiona ho tema ne’e, Prezidente Repúblika afirma (08/04) katak: “Ser livre no demokrátiku iha Estado de Direito Democrático mak oin-sá sai sidadaun ida responsável ba ninia liafuan no hahalok rasik. Katak hatene folin hira ba nia liafuan no hahalok. Nune’e, demokrasia sai sasukat loloos ba ezersísiu sidadánia”.  

Sá mak Prezidente Repúblika dale iha leten, ida ne’e mak sasukat loloos hosi ispíritu demokrátiku nian. Signifika kada pesoa nia liafuan no hahalok ne’ebé espresa, hanesan tolok ka trata aat iha mídia online,  sempre iha konsekuénsia perante lei. Katak wain-hira ita koalia defende ita nia direitu, serteza katak lei fó dalan luan ba kondisaun ne’e. Maibé wain-hira ita nia koalia no hahalok kontra ka sama ema seluk nia dignidadi, mak ita tenki hatan ita nia liafuan no hahalok ne’e hodi fó prova katak ita kontra lei - ispíritu demokrátiku eh lae.

Objetivu hodi kria lei ka konstituisaun nu’udar instrumentu kontrolu ida ba kada sidadánia atu la’o no moris tuir koridor umanu nian. Katak ema hotu tenki moris iha mundu ida ne’ebé respeitu no tane lei nu’udar úniku liurai. Nune’e, ema ida labele moris tuir nia gostu no hakarak ne’ebé “unhuman” ne’ebé laiha sasukat morál no lei.

Ikus, iha nia diskursu, Prezidente Repúblika konvida povu tomak atu unida, tau forsa hamutuk, la’os atu kaer kilat ka fahe kilat hodi sobu malu, maibé tau forsa atu servisu hamutuk hodi haré katak situasaun emerjénsia iha rai laran,  nu’udar ita hotu nia naha todan. Signifika inimigu invizível ho naran COVID-19 mak nu’udar ita tomak nia inimigu. Ne’e duni, ita labele haré ba diverzensia kores partidu polítiku ka líder ne’ebé hamrik iha oin; ita tomak tenki  hader ho ran manas ­-ispíritu funu nian- hodi dehan: “Mai ita hamutuk kontra COVID-19”, hodi fó liman balu hodi tane ita emar no tane ita rain nia moris.

**Hau hato’o hau nia: Boas Festa Santa Páskoa nian ba lee nain tomak no belun sira. Hau nia hakuak boot!

Por: Guilherme C. Barros.